* ( فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ ) * در بوستانها بانواع نعمت و كرامت مراد آنست كه ايشان در اعلى درجات جنان و ارفع مراتب آن خواهند بود كه نزديك عرش او سبحانه است و مستغرق بحار رحمت بيغايت و كرامت بى نهايت و بدانكه ميتواند بود كه سابقون دوم تاكيد سابقون اول باشد و خبر ان قوله أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ يعنى سابقان بايمان و طاعت مقربان درگاه احديتاند و صاحب كشاف آورده كه بعضى از قراء بر سابقون اول وقف ميكنند و ابتداء بسابقون دوم ميكنند و صواب آنست كه بر ثانى وقف كنند تا خبر سابقون اول باشد زيرا كه آن در مقابل ما اصحاب الميمنة و ما اصحاب الميمنة است و اين سابقون كه منعوت به اين صفات و متسم به اين سماتند * ( ثُلَّةٌ مِنَ الأَوَّلِينَ ) * گروهى بسيارند از پيشينيان يعنى از امم انبياى سالفه از آدم تا به حضرت خاتم ( ص ) * ( وَقَلِيلٌ ) * و گروهى اندك * ( مِنَ الآخِرِينَ ) * از پسينيان يعنى از امت محمد ( ص ) خلاصهء كلام آنست كه سابقان امم ماضى پيش از سابقان اين امتند و صاحب كشاف گفته كه قوله و قليل من الاخرين دلالت تمام دارد بر آنكه ثلة متضمن كثرة است و آن از ثل مشتق است بمعنى كسر هم چنان كه امت از ام ماخوذ است كه بمعنى شح است و نيز در كشاف آورده كه اين آيه مخالفت ندارد بقول حضرة رسالت ( ص ) كه ان امتى يكثرون ساير الامم و انا اكثر الناس تبعا يوم القيمة زيرا كه جايز است سابقون امم سالفه اكثر از سابقان اين امت باشند و تابعان اين امت اكثر از تابعان امم ماضيه و نيز منافات ندارد بقوله تعالى ثُلَّةٌ مِنَ الأَوَّلِينَ وَثُلَّةٌ مِنَ الآخِرِينَ زيرا كه مراد به اين هر دو گروه اصحاب يميناند نه سابقان و ديگر آنكه كثرت فريقين منافى اكثريت احدهما نيست و اينكه در بعضى روايت آمده كه چون اين آيه نازل شد اهل اسلام از استماع قلت آخرين دلتنگ شدند و مكرر از حضرت رسالت ( ص ) سؤال كثرت آن ميكردند تا اين آيه نازل شد كه وَثُلَّةٌ مِنَ الآخِرِينَ دافع جواب اول نيست به جهت عدم صحت اين روايت از دو درجه يكى آنكه آيهء * ( وَقَلِيلٌ مِنَ الآخِرِينَ ) * بلا شبهه در شان سابقانست و آيهء ثُلَّةٌ مِنَ الآخِرِينَ در حق اصحاب يمين به جهت عطف اصحاب يمين و وعد ايشان بر سابقان و وعد ايشان دوم آنكه نسخ در اخبار جايز نيست به جهت آنكه آن عبارتست از انتهاى حكم شرعى پس چگونه آيه وَثُلَّةٌ مِنَ الآخِرِينَ ناسخ آيهء * ( قَلِيلٌ مِنَ الآخِرِينَ ) * باشد از مقاتل منقولست كه مراد از ثلة من الاولين نيز اين امتاند پس بنا بر اين معنى آيه آنست كه سابقان جماعتىاند از متقدمين امت محمد ( ص ) و از متاخرين ايشان و از سابقان * ( عَلى سُرُرٍ ) * باشند بر تختهاى بهشت * ( مَوْضُونَةٍ ) * كه بافته شده باشد از زر و مشبك بدرر و يواقيت و زمرد و مرصع و مكلل بانواع جواهر نزديك يكديگر نهاده شده و بهم پيوسته مانند تداخل حلقه هاى درع در يكديگر و از كلبى نقلست كه طول هر سريرى سيصد گز باشد و چون سابقان خواهند